Pośród licznych książek, podręczników i innych pomocy naukowych w kolekcji Muzeum GUMed znajduje się atlas położniczy, przykuwający uwagę i zachęcający do refleksji na temat zmian w sposobie prezentowania wiedzy. Tom, choć zapewne precyzyjniej byłoby powiedzieć teka, wpada z łatwością w oko. Jest po prostu duża i przypomina bardziej teczkę architekta lub rysownika niż typowy podręcznik. Potrzeba najdłuższej muzealnej linijki by zmierzyć wymiary: 45x57 cm. To zdecydowanie nie jest wydanie kieszonkowe. Sztywna ciemnoszara (kolory to oczywiście kwestia mocno dyskusyjna) okładka i bardzo prosty, minimalistyczny srebrny (tu niemal bez kolorystycznych wątpliwości) napis Birth Atlas. Second Edition. U dołu istotna informacja, w tym samym kolorze, mniejszymi literami MATERNITY CENTER ASSOCIATION. NEW YORK. Ważne tropy, które pozwolą dowiedzieć się więcej o tym wydawnictwie.
Na stronie pierwszej czytamy poszerzony tytuł publikacji BIRTH ATLAS, Reproductions of Twenty-four Life-Size Sculptures of Fertilization, Growth, Stages of Labor, and Involution.
Poniżej autorzy wyjaśniają pomysł i wygląd atlasu: Zrozumienie trzeciego wymiaru jest niezbędne podczas nauczania anatomii i fizjologii rozrodu. Trudno jest opisać głębię lub przedstawić bryły za pomocą płaskich rysunków. Ilustracje […] prezentują niezwykle uderzającą iluzję trzeciego wymiaru. Reprodukcje to fotografie naturalnej wielkości rzeźb, ukazujące krok po kroku wzrost dziecka od poczęcia do narodzin, a następnie powolny powrót macicy do normalnego rozmiaru i położenia (tłum. dr Marek Bukowski). Autorzy – o nich poniżej – uzupełniają ten krótki wstęp kilkoma dodatkowymi uwagami na temat Atlasu.
Pierwszym z twórców dzieła był dr Robert Latou Dickinson. Niektóre źródła wymieniają tylko jego nazwisko jako autora. Cytowany już wstęp podaje kolejne nazwiska: Abram Beskie, który był artystą i twórcą rzeźb będących podstawą grafik opublikowanych w Atlasie. Konsultantem była Malvina Hoffman. Z zespołem autorskim współpracował dr Vladimir Fortunato. Zdjęcia wykonane przez DeWitt Ward Studio edytował H.J. Harris, a rysunki poglądowe wykonał dr E. Schuchardt.
Wspomniane kilkukrotnie rzeźby zostały przygotowane na Wystawę Światową, która odbywała się w Nowym Yorku w latach 1939-40. Dr Robert Latou Dickinson był położnikiem i ginekologiem, zaangażowanym w upowszechnianie wiedzy na temat świadomego macierzyństwa. Uprawiał również rzeźbiarstwo. Połączenie jego zainteresowań zaowocowało stworzeniem zestawu dwudziestu czterech rzeźb zgrupowanych pod tytułem Pierwszy rok życia. Ekspozycja cieszyła się powodzeniem pośród zwiedzających wystawę. Następnym etapem popularyzacji wiedzy o ciąży było opracowanie prezentowanego atlasu. Został on wydany pod egidą Maternity Center Association, po zmianie nazwy Childbirth Connection. Organizacja ta została założona w 1918 r. w Nowym Jorku przez grupę kobiet zrzeszonych w Women's City Club of New York City. Celem nowoutworzonej organizacji była poprawa opieki położniczej w okresie przedporodowym i podczas porodu. Bezpośrednim impulsem do działania był niepokojąco wysoki ówczesny współczynnik zgonów matek i noworodków. Według danych CDC (agencja rządu federalnego Stanów Zjednoczonych wchodząca w skład Departamentu Zdrowia i Opieki Społecznej, której zadaniem jest zapobieganie chorobom, szczególnie zakaźnym oraz ich monitoring i zwalczanie. Agencja zajmuje się również problemami zdrowia środowiskowego i profilaktyką oraz poprawą stanu zdrowia społeczeństwa amerykańskiego - przyp.aut.) na początku XX wieku na każde 1000 żywych urodzeń od sześciu do dziewięciu kobiet w Stanach Zjednoczonych umierało z powodu powikłań związanych z ciążą, a około 100 niemowląt umierało przed ukończeniem 1 roku życia (1,2). Od 1915 do 1997 roku wskaźnik śmiertelności niemowląt spadł o ponad 90% do 7,2 na 1000 żywych urodzeń, a od 1900 do 1997 roku wskaźnik śmiertelności matek spadł o prawie 99% do mniej niż 0,1 zgłoszonego zgonu na 1000 żywych urodzeń (7,7 zgonów na 100 000 żywych urodzeń w 1997 roku).
Twórczynie organizacji podjęły szereg działań o różnorodnym charakterze. Jednym z nich była edukacja pośród kobiet, położnych oraz lekarzy. Wydawnictwo BIRTH ATLAS miało pełnić rolę poglądowego podręcznika ilustrującego ciążę i poród. Na album składają się czarno-białe rysunki opatrzone syntetycznymi opisami oraz większe karty z grafikami stylizowanymi na antyczne. Ozdobne obramowanie strony ma sprawiać wrażenie reliefu, kompozycja obrazu bardzo staranna i oszczędna, napisy w języku angielskim, wydają się nieco egzotyczne. Bardziej oczywista byłaby łacina, wtedy jednak wydawnictwo utraciłoby swój dydaktyczny charakter. W połowie dwudziestego wieku, znajomość tego języka nie była już powszechna. Czas wydania, koniecznie trzeba o nim wspomnieć. Po raz pierwszy BIRTH ATLAS opublikowano w 1943 r. a egzemplarz, który posiada Muzeum GUMed, drugie wydanie tytułu, pochodzi z 1946 r.
Po latach wydawnictwo to stanowi piękny przykład różnorodności form upowszechniania wiedzy, które ze współczesnej perspektywy wydają się trochę archaiczne, a na pewno wzruszające i urokliwe.
Na koniec dwa szczegóły związane z naszą Uczelnią. Pierwszy to pieczątka podłużna, szczodrze przystawiana na wielu stronach wydawnictwa. Niezbyt wyraźny napis głosi BIBLIOTEKA KLINIKI POŁOŻNICTWA I CHORÓB KOBIECYCH AKADEMII LEKARSKIEJ W GDAŃSKU. Tak brzmiała pierwsza nazwa GUMed w latach 1945-1950. Detal drugi: wpisany ołówkiem numer inwentarzowy oraz data akcesji Atlasu do księgozbioru (1949). Data i pieczątka pasują do siebie. Nie mogę wypowiadać się w imieniu muzealników, lecz mnie ta sytuacja bardzo się podoba. Miło, gdy coś do siebie pasuje.
Tak jak zimno i wiatr pasują do stycznia. Niestety niedługo nadejdą wiosna i lato. Niezmiennie: do zobaczenia w Muzeum GUMed.
